JĘZYK
TEATRU –
DRAMATURGIA,
SPEKTAKL
BUDOWA
SPEKTAKLU
TEATRALNEGO
CZY TEATR
ODBIJA
ŚWIAT
CZY
GO KSZTAŁTUJE?
KWESTIA
ROZUMIENIA
I INTERPRETACJI
SPEKTAKLU
.
.
>
Tragedie greckie powstawały od VI w. p.n.e. do okresu rzymskiego, wszystkie zachowane w całości są jednak dziełami trzech wielkich tragików ateńskich V w. p.n.e. – Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Czas ich działalności obejmuje łącznie zaledwie 80 lat. Pierwsze wystawienie tragedii odbyło się w 534 p.n.e. w Atenach za rządów Pizystrata – pierwsza zachowana tragedia, Persowie Ajschylosa (472 p.n.e.), wiąże się ze zwycięstwem Aten stanowiącym początek ich potęgi politycznej i kulturalnej. Koniec potęgi Aten na skutek ich klęski w wojnie peloponeskiej (404 p.n.e. – trzy lata po śmierci Eurypidesa i dwa lata po śmierci Sofoklesa) jest zarazem końcem epoki wielkich ateńskich utworów tragicznych.
TRAGEDIA GRECKA
Ajschylos, Aischylos z Eleusis, Eschyl (gr. Αἰσχύλος Aischýlos), (ur. 525 p.n.e. w Eleusis, zm. 456 p.n.e. na Sycylii).
Ajschylos jest uważany za pierwszego wielkiego greckiego dramatopisarza. Brał udział w zwycięstwie Greków nad Persami, za co jego dzieło Persowie , szybko przyniosło mu sławę. Napisał prawie sto tragedii, ale tylko kilka z nich się zachowało.
AJSCHYLOS
Sofokles (gr. Σοφοκλῆς; ur. ok. 496 p.n.e. w Kolonos, zm. 406 p.n.e. w Atenach) – największy obok Ajschylosa i Eurypidesa tragik starożytnej Grecji.
Sofokles był także politykiem, dowódcą wojskowym i kapłanem. Jego działalność polityczna i praca twórcza przypadają na okres pomiędzy twórczością Ajschylosa a życiem Eurypidesa. Zarówno za życia, jak i po śmierci był czczony przez współobywateli jako bohater.
SOFOKLES
Eurypides (gr. Εὐριπίδης Euripídēs, ur. około 480 p.n.e., zm. 406 p.n.e.) – jeden z najwybitniejszych dramaturgów starożytnej Grecji.
Eurypides urodzony na Salaminie syn ateńskiego ziemianina Mnesarchosa i Klejto. Odebrał staranne wykształcenie atletyczne, muzyczne (obejmowało ono poza muzyką umiejętności poetyckie i choreograficzne) oraz filozoficzne. Próbował również swoich sił w malarstwie. Wiadomo, że był kapłanem Zeusa we Flyi, brał także udział w poselstwie Aten do Syrakuz, pełnił obowiązki proksenosa obywateli Magnezji w Atenach. Około 408 r. p.n.e. wyprowadził się z Aten, najpierw skierował się do Magnezji w Tesalii, później do Pelli, gdzie zmarł na dworze króla Macedonii Archelaosa I śmiercią tragiczną w 406 r. p.n.e. rozszarpany przez królewskie psy gończe.
EURYPIDES
Arystoteles (gr. Ἀριστοτέλης, Aristotelēs, ur. 384 p.n.e., zm. 322 p.n.e.) – filozof, jeden z trzech – obok Sokratesa i Platona – najsławniejszych filozofów starożytnej Grecji. Nazywany też Stagirytą (od miejsca urodzenia) lub po prostu Filozofem (w tekstach średniowiecznych i nowożytnych).
Był twórcą odmiennego od platonizmu i równie spójnego systemu filozoficznego, który bardzo silnie wpłynął na filozofię i naukę europejską. Zapoczątkował nurt filozoficzny nazywany arystotelizmem, który miał wiele postaci w różnych epokach.
ARYSTOTELES
Tragedia jest to naśladowcze przedstawienie akcji poważnej, skończonej i posiadającej [odpowiednią] wielkość, wyrażone w języku ozdobnym, odmiennym w różnych częściach dzieła, przedstawienie w formie dramatycznej, a nie narracyjnej, które przez wzbudzenie litości i trwogi doprowadza do „oczyszczenia” (katharsis) tych uczuć.
Tragedia składa się z „supła” (dylematu), który trwa od początku do rozpoznania, i z rozwiązania, które trwa od rozpoznania do końca utworu. Pisarzom łatwiej przychodzi zawiązywanie fabularnych supłów niż ich rozplątywanie. Istnieje kilka rodzajów tragedii: niektóre są zbudowane w całości wokół zwrotu akcji i rozpoznania, inne pełne są cierpienia, jeszcze inne polegają na wyrazistych postaciach. Dobry pisarz musi radzić sobie z każdym typem. Fabuła tragedii powinna być zwarta. Musi przemawiać do odbiorcy: na przykład niech mądra, ale zła postać padnie ofiarą oszustwa; albo niech odważny, lecz nieuczciwy bohater poniesie porażkę. Partie chóru winny stanowić integralną część fabuły.
Komedia naśladuje ludzi gorszych od nas, ale niekoniecznie złych.
TRAGEDIA
Katharsis, pojęcie „oczyszczenia”, które zawdzięczamy Arystotelesowi, pojawia się w Poetyce tylko dwa razy, przede wszystkim w klasycznej definicji tragedii. Dowiadujemy się stamtąd, że „przez wzbudzenie litości i trwogi [tragedia] doprowadza do >>oczyszczenia<< tych uczuć”.
Litość (eleos) to „rodzaj cierpienia spowodowanego złem, które wydaje się niszczące albo bolesne i które dotyka kogoś, kto na nie nie zasłużył, a które może dotknąć nas samych, albo naszych bliskich, w niedalekiej przyszłości”. Trwoga (fobos) przedstawiona jest jako „pewne nieprzyjemne uczucie niepokoju wywołane wyobrażeniem, że stoi się przed niszczącym lub bolesnym wypadkiem”. Litość i trwogę u widza należy powodować fabułą, a nie spektakularnymi środkami scenicznymi. Złe rzeczy muszą zachodzić między osobami sobie bliskimi, nie obcymi lub będącymi nieprzyjaciółmi.
Według nowszych interpretacji istota katharsis polega na tym, że odbiorca, odczuwając litość i trwogę, bunt i cierpienie, dochodzi do zrozumienia tajemnicy losu, do pogodzenia się z nim, a także ze zbiorową mądrością i doświadczeniem.
KATHARSIS
Hamartia oznacza błąd głównego bohatera utworu obracający jego szczęście w nieszczęście.
Hamartia stanowi tym samym fabularny trzon tragedii, wiąże się także ściśle z definicją tragedii, gdyż przecież nie każdy błąd do tragedii doprowadzi, ma jednak moralną funkcję sztuki w ujęciu Arystotelesa. Hamartia w wymiarze stricte moralnym jest skazą na charakterze bohatera, można traktować ją też jako wadę intelektualną, błąd popełniony wskutek posiadania złych informacji, co oznacza, iż tragiczny bohater nie może być bez skazy. Chodzi tu przede wszystkim o etyczną wagę przywiązywaną do tragedii, a błędem może być moralna przeciętność protagonisty w zaproponowanym przez Arystotelesa schemacie, ignorancja również zasługuje na moralną naganę. Hamartia jest słabością charakteru bohatera tragicznego, która predysponuje go do popełnienia pomyłek podczas działań. Słabość wykazywana przez protagonistę posiada znaczenie zarówno moralne, jak i intelektualne, gdyż moralna słabość charakteru wpływa na jego racjonalne zamiary.
HAMARTIA
Poetyka (gr. Περὶ ποιητικῆς, Peri poietikēs, właściwie O sztuce poetyckiej), ok. 335 p.n.e. – niezachowane w całości dzieło Arystotelesa przedstawiające teorię struktury i odbioru dzieła literackiego. Pierwszy w historii podręcznik poetyki opisowej i poetyki normatywnej. Arystoteles charakteryzuje literaturę („poezję”, do której filozof nie włącza jednak liryki) jako sztukę mimetyczną (naśladowczą) oraz opisuje jej trzy gatunki: tragedię, epos oraz komedię. W zachowanej części traktatu brakuje omówienia tej ostatniej, której prawdopodobnie poświęcono zaginioną księgę drugą.
POETYKA
W oczach znawców literatury starogreckiej „Elektra” uchodzi za dramat, w którym niezwykle śmiało i swobodnie potraktowano tradycyjną materię mitu. Oto bowiem nieszczęsną, udręczoną tęsknotą za ojcem królewnę wydano za poczciwego, prostego wieśniaka. Gdy dowiaduje się o tym brat Elektry – Orestes, oboje knują plan zemsty. Elektra podstępem zwabia do wiejskiej chaty swoją matkę – Klytajmestrę, by wspólnie z bratem pozbawić ją życia.
Reżyser Piotr Chołodziński podjął próbę psychologicznego odczytania Eurypidesowego arcydzieła. Potraktował „Elektrę” przede wszystkim jako „tragedię uczuć”. Mityczna opowieść o „córce, która tak kochała ojca, że musiała zabić matkę” stała się dlań pretekstem do ukazania ekstremalnych stanów emocjonalnych – wielkiej miłości i wielkiej nienawiści, ślepej żądzy zemsty i paraliżującego poczucia winy. Aby wiarygodnie oddać tak gwałtowne uczucia, trzeba było wybitnej aktorki. Piotr Chołodziński wybrał Krystynę Jandę. Kreacja kobiety nieprzeciętnej, obdarzonej silną, nietuzinkową osobowością to rola dla niej wymarzona. Do stworzenia nieco niesamowitego i posępnego nastroju spektaklu walnie przyczyniła się też efektowna scenografia Andrzeja Majewskiego. Był to zarazem jego debiut w Teatrze Telewizji.
oglądaj na: vod.tvp.pl
EURYPIDES
ELEKTRA
1995
TEATR TELEWIZJI TVP
źródło: vod.tvp.pl
Wykład – seminarium: Bogusław Jasiński i Andrzej Pawłowski o Języku Teatru w Kwestii Teatru.
JĘZYK TEATRU
źródło: Drama kanał
