ONTOLOGIA
TEATRU
W KONTEKŚCIE
MIMETYCZNEJ
TEORII SZTUKI
DIONIZOS I MISTERIA
TRAGEDIA GRECKA
EWOLUCJA
OD MITU / METAFIZYKI
- AJSCHYLOS -
DO TEATRU PRZEDSTAWIEŃ / ŻYCIA
- EURYPIDES
ISTOTA
KATHARSIS
"
„Teatrem nazywam miejsce, w którym pokazane są wszystkie akcje słów, zdań, części mowy albo teą przedmiotów, tak jak w teatrze publicznym, gdzie odgrywa się komedie i tragedie”
– Robert Fludd, Utriusque Cosmi…Historia, Oppenheim 1618
.
My nazywamy teatrem wykreowany obraz świata (ale naśladujący rzeczywistość), w którym aktorzy wraz z reżyserem dzięki dramatopisarzowi prezentują widzom istotne treści, mające dostarczyć wiedzy o mechanizmach rzeczywistości, tak aby dzięki przekazowi emocjonalnemu (litość i trwoga) lepiej rozpoznawać postulaty moralne i poznawcze – każdy z tych elementów jest konieczny dla powstania skutecznego i dobrego teatru – spektaklu.
.
((
Powstał z publicznych obrzędów kultowych ku czci Dionizosa; w VI w. p.n.e. z chóru uczestniczącego w obrzędach, którego przewodnikiem był koryfeusz, wyodrębnili się aktorzy (pierwszego aktora wprowadził Tespis); wykrystalizowały się formy dramatyczne i ukształtowała się klasyczna budowla teatralna; widowiska skupiające widzów i aktorów, początkowo we wspólnym przeżyciu religijnym, traciły stopniowo charakter kultowy, zachowując cechy uroczystości ludowej i powszechnej. źródło: encyklopedia PWN
TEATR GRECKI
źródło: Szkolna Róża
Włodzimierz Lengauer, Religijność Starozytnych Greków, Wydawnictwo Nakowe PWN, 1994
Jak Grecy odnosili się do swoich Bogów? Czy udział w praktykach religijnych był dla przeciętnego człowieka tamtych czasów źródłem przeżyć i radości? Czy Grecy pragnęli zdobyć wiedzę o świecie Bogów? Na te pytania usiłuje odpowiedzieć ta książka. Autor próbuje zrozumieć odległy świat kultury antycznej i przybliżyć go współczesnemu czytelnikowi.
RELIGIJNOŚĆ
STAROŻYTNYCH GREKÓW
Dionizos (także Bakchos, Bachus; gr. Διώνυσος Diṓnysos, Διόνυσος Diónysos, Βάκχος Bákchos, łac. Dionysus, Bacchus) – w mitologii greckiej bóg płodności, dzikiej natury, winnej latorośli i wina, reprezentujący jego upajający i dobroczynny wpływ. Na cześć Dionizosa odbywały się Dionizje, jego kult sprawowały bachantki, które organizowały ekstatyczne misteria.
DIONIZOS
Włodzimierz Lengauer, Dionizos. Trzy szkice. Wydawnictwo Homini, 2020
Książkę tę przygotowywałem głównie w czasie moich dwóch kolejnych staży naukowych (…). Wtedy doszedłem do przekonania, że Dionizos to kluczowa, najważniejsza postać w wierzeniach greckich i bóstwo, które stało się przedmiotem głębokiej myśli religijnej, prawdziwej i nader subtelnej teologii, a ta z kolei wywarła ogromny wpływ na całość teologicznej myśli europejskiej, to znaczy oczywiście – teologii chrześcijańskiej.
DIONIZOS
TRZY SZKICE
Walter F. Otto, Dionizos. Mit i Kult, Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2018
“Dionizos” Otta to bez wątpienia jedna z najważniejszych książek w humanistyce XX wieku. Popularność, jaką się obecnie cieszy, można zaś chyba tłumaczyć podobnym czynnikiem, jak ten, o którym pisał Kerényi: badania starożytnicze, jak i może cała współczesna humanistyka, znajdują się obecnie w stanie głębokiego kryzysu spowodowanego dezintegracją i atomizacją badań, ograniczonych zresztą do jakoby wyłącznie naukowego poszukiwania „materialnej prawdy”, co jest rzekomo możliwe tylko dzięki wyłączeniu ze spojrzenia badacza fantazji, wyobraźni i wrażliwości. Dionizos Otta jest dowodem, że możliwe jest inne spojrzenia i inne uprawianie nauki. Wierzący w greckich bogów Otto krytykowany był za swój irracjonalizm i subiektywizm, uznawane za naganne w świecie badań naukowych. Jednak dziś, zdaniem Bremmera, każdy badacz kultu dionizyjskiego pomijający książkę Otta czyni to ze stratą dla siebie. A najlepiej ujął znaczenie tej książki Wiesław Juszczak, pisząc, że w irracjonalizmie Otta „objawia się naprawdę coś z szaleństwa, jakby bliskiego temu, jakie (…) nadało wielkość dziełu Hölderlina”. – Włodzimierz Lengauer (z przedmowy).
DIONIZOS
MIT I KULT
Dionizje – attyckie święta w starożytnej Grecji na cześć Dionizosa, boga wina (Bachusa)
Początki Dionizji odnajduje się w ostatniej dekadzie szóstego wieku p.n.e., tuż po powstaniu demokracji ateńskiej, nazwa dionizyjskiej osady mogła więc wzbudzać wówczas uzasadniony entuzjazm, bowiem eleutheria oznacza po grecku „wolność”.
Dionizje Wielkie. Święto obchodzone w Atenach początkowo przez pięć, potem sześć dni pod koniec marca i na początku kwietnia. Wielkie Dionizje rozpoczynały się od pokazów przedpremierowych (proagon). Podczas proagon uczestnicy konkursów przedstawiali się publiczności poprzez demonstrowanie iogus- treści swoich sztuk. Następnie miała miejsce procesja – nocną porą efebowie uroczyście wnosili (eisagoge) posąg Dionizosa, boga wina, do teatru, by symbolicznie odtworzyć mityczne przybycie boga do Aten z Eleuterai.
DIONIZJE
Albin Lesky, Tragedia grecka, Wydawnicywo Homini, 2007.
Klasyczna książka wybitnego austriackiego filologa to największe kompendium wiedzy o antycznej tragedii, którego nie zdołały zastąpić ani przewyższyć pod względem całościowości ujęcia tematu żadne później powstałe studia. Autor w genialny sposób łączy zdolność syntezy ze szczegółową analizą przedmiotu: jego przebogate dzieło zawiera streszczenia i omówienia wszystkich zachowanych tragedii i fragmentów tragicznych, z zaznaczeniem głównych nurtów ideowych, wzajemnych relacji i kontekstu historycznego. W przeciwieństwie do innych opracowań zachowany jest porządek chronologiczny i przedstawione życiorysy poetów tragicznych, co uwydatnia ich powiązania i rozwój koncepcji filozoficznych i literackich. Część poświęcona genezie dramatu nie ma sobie równych, jeśli chodzi o kompletność — i bezstronność — ujęcia wszystkich naukowych koncepcji problemu. Podręcznik (bo tak wypadałoby nazwać dzieło Lesky’ego, oddając sprawiedliwość jego autorytatywności) stanowi nie tylko niezbędne narzędzie dla studenta filologii, ale również podstawowy punkt odniesienia w najpoważniejszych badaniach akademickich.
TRAGEDIA GRECKA
Fryderyk Nietzsche, Narodziny tragedii czyli hellenizm i pesymizm.
Narodziny tragedii to pierwsza książka napisana przez Nietzschego ale już w niej przedstawia zasadnicze elementy swojego myślenia. Skupia się tu na dwóch pojęciach: postawie dionizyjskiej i przeciwstawnej jej postawie apollińskiej. Apollińskość to umiar, rozsądek, oświecenie i oswajanie i porządkowanie świata, a zatem w pewnym sensie stwarzanie pozorów poznania. Przeciwstawieniem apollińskości jest dionizyjskość, żywioł będący istotą życia, dziką nieokreślonością, chaotycznością i nieokiełznaniem. Jako stan upojenia i ekstazy, umożliwia ona doświadczenie rzeczywistości, a nie pozorów. Nietzsche w sposób dość jednoznaczny zdaje się być zwolennikiem tej właśnie, dionizyjskiej postawy wobec świata.
NARODZINY TRAGEDII
Tragedie greckie powstawały od VI w. p.n.e. do okresu rzymskiego, wszystkie zachowane w całości są jednak dziełami trzech wielkich tragików ateńskich V w. p.n.e. – Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Czas ich działalności obejmuje łącznie zaledwie 80 lat. Pierwsze wystawienie tragedii odbyło się w 534 p.n.e. w Atenach za rządów Pizystrata – pierwsza zachowana tragedia, Persowie Ajschylosa (472 p.n.e.), wiąże się ze zwycięstwem Aten stanowiącym początek ich potęgi politycznej i kulturalnej. Koniec potęgi Aten na skutek ich klęski w wojnie peloponeskiej (404 p.n.e. – trzy lata po śmierci Eurypidesa i dwa lata po śmierci Sofoklesa) jest zarazem końcem epoki wielkich ateńskich utworów tragicznych.
TRAGEDIA
STAROGRECKA
CECHY
TRAGEDII ANTYCZNEJ
źródło: Nasza Historia
BUDOWA
TRAGEDII ANTYCZNEJ
I STAROŻYTNEGO
TEATRU
źródło: Ania Kubica
DRAMAT
ANTYCZNY
źródło: Karolina Duda
TEATR GRECKI
źródło: Hubert Woźniak
Słuchowisko archiwalne w wykonaniu wybitnych aktorów „Helena” to dramat Eurypidesa, największego obok Ajschylosa i Sofoklesa tragika starożytnej Grecji. Helen otrzymuje straszną wiadomość że jej mąż, Menelaos nigdy nie powróci do Grecji z Troi gdyż nie żyje. Ta informacja stawia Helenę w niebezpiecznej sytuacji. Może zostać ona zmuszona do małżeństwa z Theoklymenosem, królem Egiptu.
Przekład: Jerzy Łanowski, Adaptacja: Zofia Zawadzka, Reżyseria: Helmut Kajzar, Realizacja akustyczna: Andrzej Pruski, Obsada: Helena – Aleksandra Śląska, Teupres – Andrzej Seweryn, Chór branek greckich – Wanda Łuczycka, Ewa Kania, Menelaos – Andrzej Łapicki, Staruszka, Odźwierna – Seweryna Broniszówna, Posłaniec pierwszy – Henryk Borowski, Theonoe, wieszczka – Jolanta Lothe, Teoklimenos, władca Egiptu – Zdzisław Wardejn, Posłaniec drugi – Tomasz Zaliwski, Sługa Theonoe – Czesław Roszkowski, Dioskurowie, bracia Heleny: Kastor – Krzysztof Kalczyński, Polideutes – Jerzy Zelnik.
EURYPIDES
HELENA
źródło: Paulus Tarsensis
Klasyczna tragedia Sofoklesa w reżyserii Jerzego Gruzy. Antygona, córka Edypa. Jej zwaśnieni bracia, Eteokles i Polineikes, giną w walce o Teby. Władca tej krainy, Kreon, broniąc interesów i powagi państwa, zakazuje grzebania zdrajcy Polineika. Antygona, posłuszna prawom boskim i ludzkim powinnościom siostry, postanawia oddać bratu ostatnią posługę. Starcie dwóch odmiennych racji i konflikt etyczny między bohaterami, którzy w różny sposób pojmują hierarchię wartości i praw, stanowią podstawę tragedii, uznanej za klasyczny wzór doskonałości.
Zarówno starożytni krytycy, jak i badacze nowożytni uważają, że Sofokles (496-406 p.n.e) osiągnął w tym dziele wyżyny swego mistrzostwa i nadał „Antygonie” kształt najpiękniejszy z możliwych. Spektakl Jerzego Gruzy różni się koncepcją artystyczną od wcześniejszych inscenizacji telewizyjnych (Olgi Lipińskiej, Henryka Boukołowskiego, Adama Hanuszkiewicza). To bardzo szczególne przedstawienie, odbiera się je tak, jak gdyby zmontowano je wczoraj – zauważono w recenzjach popremierowych. Reżyser określił je w podtytule jako „przygotowanie do spektaklu”. Aktorzy w prywatnych ubraniach, bez żadnej charakteryzacji, uczestniczą w „czytanej” próbie przy stolikach. Słowami Sofoklesa – w przekładzie prozą Stanisława Hebanowskiego – mówią o racji stanu, anarchii, terrorze, o uprawnieniach władcy i zniewoleniu narodu, o prawie niepisanym, odwiecznym. Na kanwie klasycznego tekstu dają współczesną interpretację tragicznego w skutkach konfliktu między przeciwstawnymi wartościami: emocją i rozumem, sentymentem i polityką, spontanicznością i doświadczeniem.
W spektaklu wystąpili m.in. Justyna Kulczycka, Barbara Bursztynowicz, Marek Walczewski, Daniel Olbrychski, Jerzy Kamas.
oglądaj na: vod.tvp.pl
SOFOKLES
ANTYGONA
1980
TEATR TELEWIZJI TVP
źródło: vod.tvp.pl
Wykład – seminarium Bogusław Jasiński i Andrzej Pawłowski o Ontologii Teatru.
ONTOLOGIA
TEATRU
źródło: Drama kanał